แนะ 4 แนวทางยั่งยืน ชี้เม็ดเงินหมุนเวียนไม่ลด ขณะกระทงโฟม-ขนมปังสร้างต้นทุนแฝงสูง กทม.เก็บได้กว่า 3.9 แสนใบ
นายนันทพงษ์ จิระเลิศพงษ์ ผู้อำนวยการสำนักงานนโยบายและยุทธศาสตร์การค้า (สนค.) กระทรวงพาณิชย์ เปิดเผยว่า เทศกาลลอยกระทงเป็นช่วงที่มีเม็ดเงินสะพัดสูงช่วงหนึ่งของปี ศูนย์พยากรณ์เศรษฐกิจและธุรกิจ ม.หอการค้าไทย ประเมินเงินสะพัดปี 2567 ที่ราว 10.3 พันล้าน และปี 2568 ที่ราว 9.6 พันล้านบาท (ใช้จ่ายเฉลี่ยราว 2,200 บาทต่อคน) อย่างไรก็ตาม เทศกาลนี้ยังมี “ต้นทุนแฝง” ที่เกิดจากการจัดการขยะและปัญหาสิ่งแวดล้อม จึงเป็นโจทย์ ท้าทายสำคัญในการลดต้นทุนด้านการจัดการขยะและแก้ปัญหาดังกล่าว โดยต้องไม่ส่งผลกระทบต่อเม็ดเงินหมุนเวียนในระบบเศรษฐกิจ
สำหรับต้นทุนแฝงของกระทงแต่ละประเภท มักมีความผันผวนตามปัจจัยฤดูกาล สภาพอากาศ และลักษณะของวัสดุ กลุ่มวัสดุธรรมชาติ (ใบตอง ต้นกล้วย ดอกไม้) อาจมีราคาสูงขึ้นเล็กน้อยในช่วง 1–2 สัปดาห์ก่อนเทศกาล ขณะที่ดอกดาวเรือง ดอกบานไม่รู้โรย และดอกกล้วยไม้ อาจปรับราคาขึ้นตามอุปสงค์ระยะสั้น ทำให้ผู้ค้าต้องแบกรับต้นทุนการบริหารสินค้าคงคลัง
เนื่องจากวัสดุสดมีอายุสั้น ส่วนกลุ่มกระทงอาหารสัตว์และขนมปัง ต้นทุนจะผูกติดกับราคาแป้งสาลีและพลังงาน กลุ่มกระทงโฟมและพลาสติก แม้ต้นทุนวัตถุดิบทางตรงจะถูกและเก็บรักษาได้นาน แต่มีวิธีกำจัดที่ยากลำบาก ต้นทุนแฝงที่ไม่ได้รวมอยู่ในราคาขายเหล่านี้ มักตกเป็นภาระงบประมาณของภาครัฐและส่งผลกระทบต่อคุณภาพแหล่งน้ำ
ยกตัวอย่างในปี 2568 กทม. จัดเก็บกระทงได้ 391,027 ใบ แบ่งเป็นวัสดุธรรมชาติ 82.76% ขนมปัง 10.01% และโฟม 7.23% ซึ่งกระทงธรรมชาติสามารถนำไปบดย่อยส่งโรงงานผลิตปุ๋ยอินทรีย์ได้ แต่กระทงโฟม จำเป็นต้องใช้วิธีฝังกลบ ขณะที่กระทงขนมปังซึ่งเปื่อยยุ่ยและจมง่าย จะไปดึงออกซิเจนในน้ำให้ลดลง ดังกรณีตัวอย่างที่สวนสันติภาพในปี 2566 ที่มีกระทงขนมปังตกค้างกว่า 3,000–4,000 ใบ จนเป็นเหตุให้ปลาตายเกือบหมดสระ
หนึ่งในแนวทางแก้ไขปัญหาที่มีประสิทธิภาพคือ การส่งเสริมกระทงจากวัสดุธรรมชาติแปรรูป เช่น กระทงจากเปลือกข้าวโพด จากผู้ผลิตที่ได้รับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์ชุมชน (มผช.) จากสำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (สมอ.) ถือเป็นสินค้าที่ช่วยรักษาสิ่งแวดล้อมที่ย่อยสลายได้เองและไม่มีสารเคมีตกค้าง และกระทงจากกาบหมากกลัดด้วยไม้ไผ่
ซึ่งมีโครงสร้างเป็นเส้นใยเซลลูโลสธรรมชาติอัดแน่น ทำให้ทนต่อแรงดัดงอ ไม่หักเปราะง่าย และมีความหนาแน่นต่ำกว่าน้ำ จึงลอยน้ำได้ดีมากโดยไม่อมน้ำจนจม (ต่างจากหยวกกล้วยที่มีรูพรุนอมน้ำสูง) นอกจากนี้ การใช้ไม้ไผ่กลัดแทนตะปู ลวดเย็บ หรือเข็มหมุด ยังช่วยลดอันตรายต่อเจ้าหน้าที่จัดเก็บและสัตว์น้ำ
ทั้งยังป้องกันความเสียหายต่อใบมีดของเครื่องสับย่อยอินทรียวัตถุ กระทงกาบหมากยังสามารถคงรูปได้นานหลายชั่วโมง ช่วยให้จัดเก็บขึ้นจากน้ำได้ง่าย ยิ่งไปกว่านั้น การหันมาใช้วัสดุเหล่านี้ยังช่วยสร้างงาน กระจายรายได้สู่ชุมชน และกระตุ้นเศรษฐกิจฐานรากตามนโยบายส่งเสริมวิสาหกิจชุมชนของกระทรวงพาณิชย์ และช่วยลดภาระงบประมาณแผ่นดิน ทั้งค่าจ้างแรงงานช้อนเก็บและค่าซ่อมบำรุงเครื่องจักรได้อย่างมีนัยสำคัญ
สำหรับข้อกังวลว่า การเปลี่ยนมาใช้วัสดุทางเลือกอย่างกระทงกาบหมากและเปลือกข้าวโพดจะทำให้ เม็ดเงินหมุนเวียนลดลงหรือไม่นั้น สนค. ประเมินว่าไม่ส่งผลกระทบ เนื่องจากค่ากระทงคิดเป็นสัดส่วนเพียง 1–5% ของค่าใช้จ่ายเฉลี่ยต่อคนเท่านั้น โดยกระทงสำเร็จรูปขนาด 6–8 นิ้ว มีราคาประมาณ 25–100 บาท (ข้อมูลกรมการค้าภายใน ปี 2568) ในทางกลับกัน กระทงกาบหมากมีมูลค่าต่อชิ้นสูงกว่าเล็กน้อย จึงช่วยเพิ่มเม็ดเงินหมุนเวียนในระดับผู้บริโภค ขณะเดียวกันยังมีอายุการเก็บรักษายาวนาน หากจำหน่ายไม่หมดสามารถเก็บไว้ขายในปีถัดไปได้ ช่วยลดการสูญเสียต้นทุนจากสินค้าเน่าเสียของผู้ค้า อีกทั้งการลดงบประมาณกำจัดขยะของภาครัฐ ยังช่วยให้สามารถจัดสรรงบประมาณไปพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานด้านอื่นที่สร้างผลตอบแทนทางเศรษฐกิจได้คุ้มค่ากว่า
ทั้งนี้ สนค. ได้เสนอ 4 แนวทางยั่งยืน เพื่อสนับสนุนการลดปัญหาสิ่งแวดล้อมและประหยัดค่าจัดการกระทง ได้แก่
1. ใช้กระทงวัสดุธรรมชาติเป็นมิตรต่อสิ่งแวดล้อม โดยสนับสนุนวัสดุจากชุมชน เช่น กระทงจากเปลือกข้าวโพด หรือกระทงจากกาบหมาก เป็นการกระตุ้นเศรษฐกิจชุมชน
2. สนับสนุนการลอยกระทงร่วมกัน รณรงค์แนวคิดการลอยแบบรวมกลุ่ม เพื่อช่วยลดปริมาณขยะในภาพรวม
3. ลอยกระทงดิจิทัลผ่านมือถือในสถานที่จริง จะสามารถลดจำนวนขยะเป็นศูนย์ได้ แต่การมาร่วมงานในสถานที่จริงจะยังคงช่วยกระตุ้นการจับจ่ายใช้สอย และเป็นการสืบสานรักษาวัฒนธรรมประเพณีของไทยเอาไว้
4. ติดตามราคาวัตถุดิบ เฝ้าระวังราคาวัตถุดิบหลักช่วงเทศกาลอย่างใกล้ชิด เพื่อไม่ให้ประชาชนถูกเอาเปรียบในช่วงเทศกาล
การจัดเทศกาลลอยกระทงสามารถเติบโตควบคู่กับการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมได้อย่างยั่งยืน ซึ่งแนวทางดังกล่าวสอดรับกับนโยบายสำคัญของกระทรวงพาณิชย์ ในการมุ่งส่งเสริมเศรษฐกิจฐานราก และยกระดับขีดความสามารถของวิสาหกิจชุมชน ผ่านการสนับสนุนผลิตภัณฑ์วัสดุธรรมชาติที่ได้มาตรฐาน
เพื่อช่วยกระจายรายได้สู่ผู้ผลิตในชุมชน ควบคู่ไปกับภารกิจด้านการกำกับดูแลความเป็นธรรมทางการค้า โดยกระทรวงพาณิชย์ ในการที่จะติดตามสถานการณ์ราคาวัสดุและสินค้าที่ใช้ในช่วงเทศกาลอย่างใกล้ชิด เพื่อให้ผู้บริโภคได้รับความเป็นธรรมด้านราคา การบูรณาการมิติด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมเข้าด้วยกัน จะช่วยขับเคลื่อนให้ประเพณีไทยยังคงมูลค่าทางวัฒนธรรม และสร้างความเข้มแข็งให้ระบบเศรษฐกิจได้อย่างยั่งยืน
