อุตสาหกรรมอาหารไทยเผชิญแรงกดดันรอบด้าน ส่งออก 9 เดือนแรกปี 2569 หดตัว 3.7% คาดปี 2570 ฟื้นตัวแตะ 1.58 ล้านล้านบาท 3 องค์กร ชูศักยภาพความมั่นคงทางอาหารและฐานการผลิตไทย สร้างโอกาสเป็นแหล่งจัดหาอาหารโลก ยกระดับสินค้าเกษตรสู่ผลิตภัณฑ์มูลค่าเพิ่ม ลดการแข่งขันด้านราคา และขยายตลาดใหม่
(กรุงเทพฯ : 17 พ.ย.69) การแถลงข่าวร่วม 3 องค์กรเศรษฐกิจด้านธุรกิจเกษตรและอาหาร ครั้งที่ 37 ภายใต้หัวข้อ “สถานการณ์ธุรกิจเกษตรและอาหารในปัจจุบัน และแนวโน้มในอนาคต” โดยมีผู้แทนจาก 3 องค์กรหลักร่วมให้รายละเอียด ประกอบด้วย ดร.วิศิษฐ์ ลิ้มลือชา รองประธานกรรมการ หอการค้าไทย และประธานคณะกรรมการอาหารแปรรูปและอาหารแห่งอนาคต ,ดร.ทองดี ปาโส ประธานกลุ่มอุตสาหกรรมอาหารและเครื่องดื่ม สภาอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย (ส.อ.ท.) และนางสาวไปยดา หาญชัยสุขสกุล ผู้อำนวยการสถาบันอาหาร หน่วยงานเครือข่ายกระทรวงอุตสาหกรรม
ทั้ง 3 องค์กร สะท้อนสถานการณ์ธุรกิจเกษตรและอาหารไทย โดยพบว่า ในช่วง 9 เดือนแรกของปี 2569 อุตสาหกรรมอาหารไทยยังเผชิญแรงกดดันจากกำลังซื้อภายในประเทศที่อ่อนแอ การส่งออกที่ชะลอตัว และการแข่งขันในตลาดโลกที่รุนแรงขึ้น แม้ภาคการลงทุนในอุตสาหกรรมเกษตรและแปรรูปอาหารยังมีแนวโน้มขยายตัวอย่างต่อเนื่อง สะท้อนถึงความเชื่อมั่นต่อศักยภาพของอุตสาหกรรมในระยะยาว ขณะที่แนวโน้มปี 2570 คาดว่าการส่งออกอาหารไทยจะกลับมาขยายตัวได้ โดยมีโอกาสสำคัญจากความต้องการอาหารของโลก ความมั่นคงทางอาหาร และการยกระดับสินค้าเกษตรและอาหารสู่ผลิตภัณฑ์ที่มีมูลค่าเพิ่มสูง
ภาพรวมอุตสาหกรรมอาหาร 9 เดือนแรกปี 2569 ตลาดในประเทศและส่งออกยังเผชิญแรงกดดัน
ผู้อำนวยการสถาบันอาหาร กล่าวว่า ในช่วง 9 เดือนแรกปี 2569 ธุรกิจอุตสาหกรรมอาหารไทยหดตัวร้อยละ 1.5 จากราคาพลังงานและค่าขนส่งที่สูงขึ้น ส่งผลให้ราคาอาหารเพิ่มขึ้น ขณะที่กำลังซื้อในประเทศยังอ่อนแอ ส่วนการส่งออกอาหารมีมูลค่า 1,140,100 ล้านบาท หดตัวร้อยละ 3.7 โดยคาดว่าทั้งปีจะมีมูลค่า 1.47 ล้านล้านบาท ลดลงร้อยละ 2.7 จากเศรษฐกิจโลกที่ชะลอตัว ความขัดแย้งระหว่างประเทศ กำลังซื้อที่อ่อนแอ ต้นทุนการผลิตสูง และการแข่งขันจากประเทศคู่แข่ง โดยเฉพาะเวียดนามอินเดีย และจีน
อย่างไรก็ตาม การลงทุนในสาขาเกษตรและแปรรูปอาหารยังขยายตัวดี โดยมียอดขอรับการส่งเสริมการลงทุน 80,190 ล้านบาท เพิ่มขึ้นร้อยละ 58.7 สูงเป็นอันดับ 3 รองจากดิจิทัล และอิเล็กทรอนิกส์และเครื่องใช้ไฟฟ้า สะท้อนความเชื่อมั่นต่อศักยภาพไทยในการเป็นฐานการผลิตสินค้าเกษตรและอาหาร ซึ่งจะสนับสนุนการพัฒนาอุตสาหกรรมและการถ่ายทอดเทคโนโลยีในระยะยาว
เมื่อพิจารณาสินค้าส่งออกอาหารหลัก 15 กลุ่ม พบว่ามีเพียง 5 กลุ่มที่ขยายตัว ได้แก่ ส่วนประกอบอาหารและสารปรุงแต่งรสชาติ เพิ่มขึ้นร้อยละ 23.8 ผักและผลไม้สดร้อยละ 12.3 อาหารสัตว์เลี้ยงร้อยละ 9.6 อาหารพร้อมรับประทานร้อยละ 5.0 และซอสและเครื่องปรุงรสร้อยละ 0.4 ส่วนอีก 10 กลุ่มหดตัว โดยมันสำปะหลังลดลงร้อยละ 29.9 จากข้อจำกัดด้านวัตถุดิบ น้ำตาลลดลงร้อยละ 21.7 ข้าวลดลงร้อยละ15.2 จากมาตรการระงับการนำเข้าของอินโดนีเซีย และเครื่องดื่มลดลงร้อยละ 10.4 จากกำลังซื้อที่อ่อนตัวและความขัดแย้งในตลาดอาเซียน
ขณะที่อาหารอนาคต (Future Food) โดยรวมส่งออกลดลงร้อยละ 7.1 แต่กลุ่มอาหารทางการแพทย์(Medical Food) ยังเติบโตสูงถึงร้อยละ 43.8 สะท้อนโอกาสของอาหารเฉพาะทางที่ตอบโจทย์โภชนาการและสุขภาพ
ด้านตลาดส่งออก มี 4 ตลาดที่ขยายตัว ได้แก่ โอเชียเนียร้อยละ 10.2 สหภาพยุโรปร้อยละ 7.0 อาเซียน5 ประเทศร้อยละ 4.8 และสหราชอาณาจักรร้อยละ 2.3 โดยมีแรงสนับสนุนจากความต้องการอาหารและความกังวลด้านความมั่นคงทางอาหารของประเทศคู่ค้า ส่วนอีก 8 ตลาดหดตัว โดยตะวันออกกลางลดลงร้อยละ 26.6 กลุ่มประเทศมุสลิมร้อยละ 6.9 จากความขัดแย้งและความไม่แน่นอนในภูมิภาค และCLMV ร้อยละ 23.4 ตามภาวะเศรษฐกิจและกำลังซื้อที่อ่อนตัว สำหรับจีน การส่งออกลดลงร้อยละ 2.5 จากเศรษฐกิจที่ชะลอตัว แต่ยังเป็นตลาดส่งออกอาหารอันดับ 1 ของไทย ด้วยสัดส่วนร้อยละ 24.6
ส่วนแบ่งตลาดและอันดับผู้ส่งออกอาหารโลกของไทยลดลง สะท้อนการแข่งขันที่รุนแรงขึ้น
มูลค่าการค้าอาหารโลกปี 2569 คาดว่าจะอยู่ที่ 2,186 พันล้านเหรียญสหรัฐฯ เพิ่มขึ้นร้อยละ 1.9 จากปีก่อน แต่ส่วนแบ่งตลาดของไทยกลับลดลงจากร้อยละ 2.14 เหลือร้อยละ 2.05 สะท้อนแรงกดดันจากการแข่งขันที่เพิ่มขึ้น โดยเฉพาะเวียดนามที่มีต้นทุนการผลิตต่ำและพร้อมด้านวัตถุดิบ ขณะที่จีนได้เปรียบด้านผลิตภาพและการประหยัดต่อขนาด (Economies of Scale) ทั้งนี้ จีน อินโดนีเซีย และเวียดนาม มีส่วนแบ่งตลาดร้อยละ 4.47, 2.63 และ 2.36 ตามลำดับ โดยมีส่วนแบ่งเพิ่มขึ้น ขณะที่อินเดียและมาเลเซียมีส่วนแบ่งลดลง อยู่ที่ร้อยละ 2.38 และ 1.48
อันดับผู้ส่งออกอาหารโลกของไทยในปี 2569 ลดลงจากอันดับ 15 มาอยู่ที่อันดับ 18 โดย 5 อันดับแรกได้แก่ สหรัฐอเมริกา บราซิล เนเธอร์แลนด์ เยอรมนี และจีน ขณะที่ออสเตรเลียขยับจากอันดับ 17 เป็นอันดับ 15 และอาร์เจนตินาจากอันดับ 18 เป็นอันดับ 17 ส่วนเวียดนามอยู่ที่อันดับ 14 ต่อเนื่อง ทั้งนี้ออสเตรเลียและอาร์เจนตินาไม่ใช่คู่แข่งโดยตรง เนื่องจากมีสินค้าเด่นต่างจากไทย เช่น เนื้อวัวผลิตภัณฑ์นม ข้าวสาลี น้ำมันถั่วเหลือง และข้าวโพด ขณะที่เวียดนามเป็นคู่แข่งสำคัญจากโครงสร้างสินค้าใกล้เคียงกับไทย ทั้งข้าว อาหารทะเล มันสำปะหลัง ทูน่ากระป๋อง และทุเรียน โดยเฉพาะมันสำปะหลังที่เวียดนามมีส่วนแบ่งตลาดในจีนสูงกว่าไทยในช่วง 1–2 ปีที่ผ่านมา
สถานการณ์ดังกล่าวสะท้อนว่า ไทยไม่อาจพึ่งพาความได้เปรียบด้านทรัพยากรและการส่งออกสินค้าเกษตรหรืออาหารขั้นต้นเพียงอย่างเดียว แต่ต้องเร่งเพิ่มผลิตภาพ พัฒนานวัตกรรม ยกระดับการแปรรูปและสร้างความแตกต่างของผลิตภัณฑ์ เพื่อเพิ่มมูลค่าและลดการแข่งขันด้านราคา
คาดส่งออกอาหารไทยปี 2570 ฟื้นตัว เติบโตร้อยละ 7.5 แตะ 1.58 ล้านล้านบาท
สถาบันอาหาร คาดว่า การส่งออกอาหารไทยปี 2570 จะมีมูลค่า 1.58 ล้านล้านบาท ขยายตัวร้อยละ 7.5 โดยไทยยังมีศักยภาพรองรับคำสั่งซื้อเพิ่มขึ้น จากอัตราการใช้กำลังการผลิตประมาณร้อยละ 58 และมีดุลการค้าอาหารเกินดุลประมาณ 800,000 ล้านบาทต่อปี สูงเป็นอันดับ 6 ของโลก ประกอบกับความต้องการอาหารและความกังวลด้านความมั่นคงทางอาหารของตลาดโลก รวมถึงความเชื่อมั่นต่อมาตรฐานความปลอดภัยอาหารไทย
เมื่อจำแนกตามกลุ่มสินค้า คาดว่า 6 กลุ่มจะเติบโตมากกว่าร้อยละ 7.5 ได้แก่ สารเติมแต่งกลิ่นรสน้ำตาลทราย อาหารพร้อมรับประทาน มันสำปะหลัง อาหารสัตว์เลี้ยง และข้าว ส่วนอีก 8 กลุ่มจะเติบโตร้อยละ 0–7.5 ได้แก่ ซอสและเครื่องปรุงรส มะพร้าว เครื่องดื่ม ไก่ สับปะรด น้ำมันปาล์ม ปลาทูน่า และผักผลไม้สด ขณะที่กุ้งเป็นกลุ่มเดียวที่คาดว่าจะหดตัวร้อยละ 1.5 จากต้นทุนสูง สภาพอากาศแปรปรวนและการแข่งขันจากเอกวาดอร์และอินเดีย
อย่างไรก็ตาม อุตสาหกรรมยังเผชิญความเสี่ยงจากภัยพิบัติและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ความขัดแย้งทางภูมิรัฐศาสตร์และความไม่แน่นอนของเส้นทางขนส่ง ซึ่งกระทบต่อห่วงโซ่อุปทานและต้นทุนวัตถุดิบ พลังงาน ปุ๋ย บรรจุภัณฑ์ และค่าขนส่ง รวมถึงมาตรการจำกัดการส่งออกของประเทศผู้ผลิต ขณะที่เศรษฐกิจโลกที่ชะลอตัวและเงินเฟ้ออาหารยังกดดันกำลังซื้อ โดยสินค้าเกษตรและอาหารแปรรูปขั้นต้นมีสัดส่วนถึงร้อยละ 60 ของการส่งออกอาหารไทย ทำให้แข่งขันด้านราคาสูง นอกจากนี้ ผู้ประกอบการยังต้องรับมือกับความผันผวนของคำสั่งซื้อ การขนส่ง การส่งมอบ และเงื่อนไขการชำระเงินที่เข้มงวดขึ้น จึงต้องบริหารวัตถุดิบ ต้นทุน สภาพคล่อง และความเสี่ยงทางการค้าอย่างรอบด้าน
ชูศักยภาพความมั่นคงทางอาหาร ยกระดับไทยสู่แหล่งผลิตและจัดหาอาหารของโลก
ทั้ง 3 องค์กรเห็นตรงกันว่า แม้อุตสาหกรรมอาหารไทยเผชิญแรงกดดันจากเศรษฐกิจโลกและการแข่งขันที่รุนแรงขึ้น แต่ไทยยังมีข้อได้เปรียบจากฐานการผลิตสินค้าเกษตรที่หลากหลาย ทั้งพืช ปศุสัตว์และประมง ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของความมั่นคงทางอาหาร (Food Security) และการเป็นครัวของโลก(Kitchen of the World) ปัจจุบันไทยมีสินค้าเกษตรสำคัญ 8 รายการ ได้แก่ กุ้ง ทุเรียน สับปะรด ลำไยมันสำปะหลัง ข้าว มะพร้าว และปาล์มน้ำมัน มีมูลค่าตลาดรวม 500,000 ล้านบาท ที่มีศักยภาพในการต่อยอดจากการผลิตวัตถุดิบสู่การแปรรูปด้วยเทคโนโลยีและนวัตกรรม เพื่อพัฒนาผลิตภัณฑ์มูลค่าสูงและเพิ่มโอกาสทางธุรกิจให้กับผู้ประกอบการในประเทศ
สำหรับปี 2570 ทั้ง 3 องค์กรเสนอให้เชื่อมโยงฐานเกษตรกับศักยภาพการแปรรูป เพื่อพัฒนาไทยเป็นแหล่งผลิตและจัดหาอาหารที่ส่งมอบได้อย่างน่าเชื่อถือ โดยวางแผนการผลิตให้สอดคล้องกับความต้องการของอุตสาหกรรม พัฒนาคุณภาพวัตถุดิบและระบบตรวจสอบย้อนกลับ พร้อมใช้กำลังการผลิตของโรงงานรองรับการรับจ้างผลิต การร่วมพัฒนาสูตร และการผลิตภายใต้ตราสินค้าของคู่ค้าต่างประเทศ ควบคู่กับการยกระดับเทคโนโลยี ทักษะแรงงาน และมาตรฐาน นอกจากนี้ ควรเตรียมผลิตภัณฑ์รองรับทั้งตลาดเชิงพาณิชย์และตลาดสำรองในภาวะฉุกเฉิน พร้อมพัฒนาอาหารที่ตอบโจทย์สุขภาพโภชนาการ รสชาติ อายุการเก็บรักษา และความสะดวกในการบริโภค โดยคำนึงถึงกำลังซื้อและข้อกำหนดของแต่ละตลาด
เสนอเร่งปรับตัว ยกระดับขีดความสามารถการแข่งขันอุตสาหกรรมอาหารไทยปี 2570
ทั้ง 3 องค์กรเสนอให้ภาครัฐและเอกชนร่วมกันเร่งปรับตัวใน 4 ด้านสำคัญ ได้แก่ การสร้างความมั่นคงด้านวัตถุดิบและห่วงโซ่อุปทาน โดยภาครัฐสนับสนุนการวิจัยพันธุ์พืชทนต่อสภาพภูมิอากาศ พัฒนาระบบน้ำและเฝ้าระวังโรคพืช พร้อมเชื่อมโยงข้อมูลผลผลิตกับความต้องการโรงงาน ส่วนเอกชนวางแผนการผลิตและรับซื้อร่วมกับเกษตรกร กระจายแหล่งจัดหา และเตรียมวัตถุดิบสำรอง
ด้านเทคโนโลยี แรงงาน และมาตรฐาน ภาครัฐควรสนับสนุนเงินทุน การพัฒนาทักษะ และบริการทดสอบมาตรฐาน ขณะที่เอกชนนำ AI ระบบอัตโนมัติ และเซนเซอร์มาเพิ่มประสิทธิภาพและความปลอดภัยอาหาร ลดการใช้น้ำและพลังงาน พร้อมเสริมความมั่นคงทางไซเบอร์และแผนความต่อเนื่องทางธุรกิจ
ส่วนการบริหารต้นทุนและโลจิสติกส์ ภาครัฐควรติดตามต้นทุนและปริมาณสำรองอาหาร พัฒนาระบบขนส่งและห่วงโซ่ความเย็น พร้อมสนับสนุนเงินทุน ขณะที่เอกชนกระจายผู้ให้บริการขนส่งและเส้นทางบริหารกระแสเงินสดและสินค้าคงคลัง รวมถึงสำรองปัจจัยการผลิตที่จำเป็น
อีกด้านหนึ่ง ควรเร่งใช้ประโยชน์จากความตกลงการค้าเสรี (FTA) เพื่อขยายตลาดและสร้างมูลค่าเพิ่มโดยภาครัฐอำนวยความสะดวกในการใช้สิทธิ ผลักดันการเจรจาการค้าและเปิดตลาดใหม่ พร้อมสนับสนุนการวิจัยและพัฒนา ส่วนเอกชนใช้สิทธิ FTA อย่างถูกต้อง กระจายตลาดและช่องทางจำหน่ายตลอดจนพัฒนาอาหารสุขภาพ อาหารสะดวกบริโภค และผลิตภัณฑ์ที่มีอายุการเก็บรักษานานขึ้น เพื่อเพิ่มมูลค่าและยกระดับขีดความสามารถในการแข่งขันของอุตสาหกรรมอาหารไทยในระยะยาว




